Vai trò của giới trong quản lý và phục hồi rừng cộng đồng tại xã Nặm Lạnh, huyện Sốp Cộp, tỉnh Sơn La

Ở Việt Nam nói chung và địa bàn nghiên cứu nói riêng, bất bình đẳng Giới trong quản lý tài nguyên rừng vẫn còn nhiều vấn đề nổi cộm, phụ nữ vẫn còn chịu nhiều thiệt thòi hơn so với nam giới. Ở khu vực miền núi, người phụ nữ thường phải vào rừng phát nương làm rẫy, thu hái hoa quả và các loại lâm sản ngoài gỗ để tăng thêm nguồn thu nhập cho gia đình. Chính vì vậy, sự hạn chế của phụ nữ trong việc tham gia quản lý tài nguyên rừng cũng như quyền ra quyết định đã gây ra rất nhiều khó khăn cho công tác quản lý và bảo vệ rừng. Việc nghiên cứu vấn đề Giới trong quản lý và phục hồi rừng  nhằm mục đích đánh giá tiềm năng của từng Giới để tìm ra giải pháp cân bằng Giới nhằm quản lý bền vững tài nguyên rừng cộng đồng.

Mục tiêu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Mục tiêu: Thấy được sự khác nhau về vai trò của người phụ nữ và nam giới trong khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên rừng; Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao nhận thức vấn đề về Giới trong công tác khai thác – sử dụng và bảo vệ tài nguyên rừng.

Nội dung: Vai trò của Giới trong khai thác và sử dụng tài nguyên rừng cộng đồng; Vai trò của Giới trong hoạt động phục hồi rừng cộng đồng; Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao nhận thức vấn đề về Giới trong công tác khai thác – sử dụng và bảo vệ tài nguyên rừng.

Phương pháp nghiên cứu: Thu thập các tài liệu liên quan; chuẩn bị bảng câu hỏi phỏng vấn; sử dụng bộ công cụ PRA để điều tra thực địa; xử lý số liệu bằng Excel.

Kết quả và thảo luận

Vai trò của giới trong khai thác và sử dụng tài nguyên rừng cộng đồng tại xã Nậm Lạnh – Sốp Cộp – Sơn La

Sự phân công lao động của nam giới và nữ giới trong khai thác và sử dụng tài nguyên rừng

Bảng 1: Các hoạt động khai thác tài nguyên rừng của phụ nữ và nam giới

STT

Các hoạt động

Phụ nữ

Nam giới

1

Khai thác gỗ

-

+

2

Khai thác củi

+

+

3

Thu hái rau rừng

+

+

4

Săn bắn chim, thú

-

+

5

Mật ong

-

+

6

Thu hái dược liệu

+

+

(+: Tham gia thực hiện chủ yếu)

(-:Không hoặc rất ít  tham gia thực hiện)

Nam giới là người tham gia hầu hết vào các hoạt động khai thác tài nguyên rừng. Còn đối với người phụ nữ khai thác củi và thu hái lâm sản ngoài gỗ là công việc hàng ngày của họ. Trong gia đình phụ nữ thường thu hái lâm sản ngoài gỗ về làm thức ăn, đồ dùng trong gia đình hay mang bán để trao đổi lấy thứ khác. Các loại lâm sản ngoài gỗ được họ thu hái bao gồm: rau sắng, rau bò khai, măng lay, măng tre, thuốc chữa bệnh, hoa quả từ rừng,…..

Sự tham gia của nam giới và nữ giới trong công tác khai thác và bảo vệ tài nguyên rừng

Sự tham, gia của nam giới và nữ giới trong công tác tuyên truyền và bảo vệ tài nguyên rừng: Qua kết quả điều tra phỏng vấn 30 hộ gia đình cho thấy tỷ lệ nam giới tham gia vào các hoạt động bảo vệ tài nguyên rừng cũng như các buổi tuyên truyền bảo vệ tài nguyên rừng là nhiều hơn nữ giới. Bởi vì nam giới là trụ cột trong gia đình và cũng là người được tiếp cận các nguồn lực bên ngoài trước tiên, là người có quyền quyết định  hầu hết tất cả mọi công việc, còn phụ nữ họ luôn bận bịu với công việc gia đình nên ít được tham gia các hoạt động xã hội, cho nên tỷ lệ nữ  tham gia vào hoạt động bảo vệ rừng và công tác tuyên truyền thấp hơn nhiều so với nam giới.

Sự tham gia của nam giới và nữ giới trong công tác giao đất giao rừng: Hiện nay công tác giao đất giao rừng đã có sự tham gia của cả vợ chồng. Đây là yếu tố quan trọng cho việc cùng đưa ra quyết định sử dụng đất như thế nào là hợp lý. Sau khi được giao đất giao rừng cho các hộ gia đình thì cả nam giới và nữ giới cùng nhau bảo vệ rừng trên diện tích rừng mà họ được giao.

Sự tham gia của nam giới và nữ giới trong việc thực hiện các quy ước, hương ước bảo vệ rừng: Quy ước, hương ước bảo vệ rừng được xây dựng dựa trên sự nhất trí và thông qua của tất cả các thành viên vì thế cả nữ giới và nam giới đều được tham gia góp ý kiến và thống nhất sao cho phù hợp với địa phương.

Vai trò của giới trong khai thác và sử dụng tài nguyên rừng cộng đồng

Bảng 2. Tình hình khai thác và sử dụng LSNG từ rừng cộng đồng

TT

Tên loài (Tên địa phương)

Phân bố

Người thu hái

Mục đích sử dụng

1

Mây song

Rừng tái sinh

Nam/Nữ

Bán

2

Mật ong

Rừng non và rừng già

Nam

Bán và sử dụng

3

Chuối rừng

Ven khe suối

Nữ/Nam

Dùng làm thức ăn

4

Các loại quả

Rừng non (ít) và rừng già

Nam/Nữ

Làm thức ăn

5

Rau bò khai

Rừng già

Nữ/Nam

Dùng làm rau ăn

6

Rau bướm

Rừng non, nương rẫy

Nữ/Nam

Dùng làm rau ăn

7

Lá me chua

Rừng non

Nữ/Nam

Dùng nấu canh chua

8

Mộc nhĩ

Rừng non và rừng già

Nữ/Nam

Làm thức ăn

9

Cây nhội

Rừng non

Nữ/Nam

Dùng làm nộm

10

Nấm mối

Rừng non và rừng già

Nữ/Nam

Dùng làm thức ăn

11

Măng giang

Ven khe suối

Nữ

Dùng làm thức ăn

Ghi chú:          Nam/Nữ:  Nam thu hái nhiều hơn nữ.

                     Nữ/ Nam: Nữ thu hái nhiều hơn nam.

Nữ giới là đối tượng thu hái và sử dụng LSNG nhiều hơn nam giới, và hầu hết tất cả mọi LSNG được thu hái từ rừng đều có sự tham gia của nữ giới. Những hoạt động đòi hỏi phải có sức khỏe tốt vì phải khai thác trong rừng với quãng đường xa, mang vác nặng như khai thác các loại mây và các loại quả làm thức ăn thì nam giới tham gia nhiều hơn nữ giới.

Vai trò của giới trong hoạt động phục hồi rừng cộng đồng xã Nậm Lạnh – Sốp Cộp – Sơn La

Bảng 3. Các hoạt động phục hồi tài nguyên rừng

Hoạt động

Thành phần tham gia

Nam (%)

Nữ (%)

Phát dây leo bụi rậm

70

30

Thu hái hạt giống

85

15

Ươm cây

20

80

Trồng rừng: Phát dọn thực bì, đào hố, trồng cây…

80

20

Như vậy, nữ giới và nam giới đều có vai trò rất quan trọng trong việc phục hồi rừng tự nhiên. Việc khác nhau trong các hoạt động phục hồi rừng là do truyền thống phân công lao động. Sự phân công lao động này cũng cho thấy vai trò của mỗi giới trong hoạt động phục hồi rừng cộng đồng là khác nhau. Nam giới tham gia nhiều các công việc cần sức khỏe tốt, nữ giới tham gia các công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ.

Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao nhận thức vấn đề về giới trong công tác khai thác - sử dụng và bảo vệ tài nguyên rừng

Để tăng cường vai trò của nam giới và nữ giới trong công tác quản lý phục hồi rừng cộng động, đồng thời nhằm nâng cao nhận thức của giới trong khai thác và sử dụng tài nguyên rừng qua đó góp phần thục hiện bình đẳng giới trong xã hội, có thể đề xuất một số giải pháp sau:

+Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, phổ biến kiến thức pháp luật về bảo vệ rừng.

+ Kịp thời khen thưởng đối với cá nhân, tổ chức làm tốt công tác bảo vệ tài nguyên rừng.

+ Cần khuyến khích phụ nữ tham gia vào các buổi họp cũng như các công việc xã hội nhiều hơn nhằm tạo ra sự bình đẳng giới.

+ Vận động nhân dân thực hiện tốt quy ước, hương ước thôn bản.

+ Tuyên truyền, giáo dục để người dân đặc biệt nữ giới thấy được vai trò, giá trị và tầm quan trọng của rừng đối với đời sống con người từ đó có ý thức và trách nhiệm hơn trong công tác bảo vệ và phát triển rừng.

+ Cần tạo điều kiện cho phụ nữ có cơ hội tiếp xúc với xã hội bên ngoài và được học tập nhằm nâng cao sự hiểu biết của họ trong tất cả các lĩnh vực, giúp cho tiếng nói của họ dần có trọng lượng.

+ Hướng dẫn người dân thực hiện tốt quy ước hương ước của địa phương.

Kết luận

Cuộc sống hàng ngày của  đồng bào dân tộc ở đây vẫn phụ thuộc vào rừng. Họ khai thác tài nguyên rừng để phục vụ cho các nhu cầu thiết yếu như nhu cầu về thực phẩm, sử dụng gỗ làm nhà,đóng các đồ dùng trong gia đình, làm củi,..

Là một cộng đồng dân tộc từ lâu đã sống phụ thuộc vào rừng cho nên kiến thức bản địa của họ về thực vật rừng là rất phong phú, có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống vật chất, tinh thần cũng như trong hoạt động sản xuất của người dân địa phương. Nam giới là người có nhiều kinh nghiệm trong khai thác và sử dụng gỗ làm nhà và các đồ dùng gia đình, không chỉ vậy mà họ còn hiểu biết rất nhiều loài động vật rừng là một trong những nguồn thức ăn của gia đình. Còn phụ nữ thì họ lại có nhiều kinh nghiệm trong việc thu hái và sử dụng các loại rau rừng làm thức, có kinh nghiệm sử dụng một số lâm sản làm thuốc chữa bệnh. 

Đinh Văn Thái - Giảng viên

Ban Thông tin website Khoa Nông - Lâm