Tài nguyên cây có tinh dầu tại Sơn La

Sơn La là tỉnh miền núi cao ở phía Tây Bắc, có diện tích 14.125  km². Diện tích tự nhiên toàn tỉnh là 1.405,500 ha, trong đó đất đang sử dụng là 702,800 ha, chiếm 51% diện tích đất tự nhiên. Đất chưa sử dụng và sông, suối còn rất lớn: 702,700 ha, chiếm 49% diện tích đất tự nhiên. Diện tích đất lâm nghiệp chiếm 73% tổng diện tích tự nhiên của tỉnh. Rừng Sơn La có nhiều loại động, thực vật quý hiếm và các khu rừng đặc dụng có giá trị nghiên cứu khoa học và phục vụ du lịch sinh thái trong tương lai. Diện tích rừng của tỉnh có 357.000 ha, trong đó rừng trồng là 25.650 ha. Tỉnh có 4 khu rừng đặc dụng bảo tồn thiên nhiên: Xuân Nha (Mộc Châu) 38.000 ha, Sốp Cộp (Sông Mã) 27.700 ha, Copia (Thuận Châu) 9.000 ha, Tà Xùa (Bắc Yên) 16.000 ha. Độ che phủ của rừng đạt khoảng 37% năm 2003 và đạt 42,3% vào năm 2015. Về trữ lượng, toàn tỉnh có 87,053 triệu mgỗ và 554,9 triệu cây tre, nứa, phân bố chủ yếu ở rừng tự nhiên; rừng trồng chỉ có 154 nghìn m3 gỗ và 221 nghìn cây tre, nứa.

Theo Lã Đình Mỡi (2002), nguồn tài nguyên thực vật có tinh dầu ở Việt Nam rất phong phú, đa dạng. Trên thế giới có khoảng 2000 loài cây tinh dầu, Việt Nam có hơn 500 loài cây tinh dầu thuộc họ Cam (Rutaceae), họ Hoa môi (Limiaceae), họ Hoa tán (Apiaceae), họ Sim (Myrtaceae), họ Ráy (Araceae)... Cây có tinh dầu là nguồn nguyên liệu để chiết tách tinh dầu làm thuốc, làm hương liệu ứng dụng trong điều trị bệnh cho con người. Nhiều loài cây có tinh dầu được sử dụng rộng rãi làm các loại rau gia vị trong ẩm thực, nhiều loài được trồng trọt làm cảnh và nhiều loài cây có tinh dầu vẫn đang được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian... Nhiều sản phẩm tinh dầu là mặt hàng có giá trị và được buôn bán với số lượng lớn. Tuy nhiên, ở nước ta tài nguyên thực vật cho tinh dầu chưa được chú ý phát triển mạnh, nhiều loài có giá trị kinh tế đã bị khai thác quá mức và trở nên khan hiếm như Hoàng đàn (Cupressus spp.), Pơ mu (Fokienia hodginsii (Dunn) A.Henry & H.H.Thomas).....

Trong 2 năm 2017 – 2018, qua điều tra thống kê về cây cho tinh dầu có triển vọng tại 7 xã thuộc 3 huyện và thành phố Sơn La, chúng tôi đã thu thập được dữ liệu của trên 60 loài cây có tinh dầu triển vọng thuộc 12 họ, 32 chi. Các họ có số loài nhiều như họ Hoa môi, họ Cúc, họ Gừng, họ Cam; các họ có số loài cây cho tinh dầu ít hơn như họ Hoa mõm sói, họ Hoa tán, họ Lúa, họ Long não, họ Ráy, họ Ngũ gia bì… Các loài cây có tinh dầu tại Sơn La đa số được các cộng đồng dân tộc sử dụng làm thuốc chữa bệnh, làm rau gia vị ăn sống hoặc chế biến. Tỷ lệ số loài được trồng trọt chiếm 57% số loài điều tra được. Trong số các loài điều tra được, có rất nhiều loài có ý nghĩa về mặt khoa học, kinh tế, y học và có trong danh mục các cây nguy cấp cần được chú ý gây trồng và phát triển như cây Sơn đậu (Sophora tonkinensis Gagnep), Hồi nước (Limnophila rugosa (Roth) Merr.), Cây tiền hồ (Angelica decursiva (Miq.) Franch), cây Cỏ Thi (Achillea Millefolium L) cây Vương Tùng (Clausena indica (Dalz.) Oliv), Gừng đen (), Sói nhật (Chloranthus japonicus Sieb.), Đương quy (Angelica sinensis (Oliv.) Diels), Psilopeganum sinense Hemsl., Màng tang (Litsea cubeba (Lour.) Pers), …. Những loài này chủ yếu là do người dân khai thác bán với trữ lượng lớn nên số lượng loài trong tự nhiên đã bị giảm sút nhanh chóng.

Cây có tinh dầu là những loài cây có nhiều tiềm năng cho nghiên cứu, phát triển sản xuất và chế biến. Vì vậy, nên chú ý đến công tác thống kê loài, bảo tồn, quy hoạch vùng trồng và phát triển các loài cây này tại Sơn La.

Hoàng Thị Thanh Hà - Trưởng Bộ môn Nông học (Khoa Nông - Lâm)

Ban thông tin website Khoa Nông - Lâm