Hiện nay, theo số liệu thống kê tại Việt Nam chỉ có 42.3 % diện tích được che phủ bởi rừng xanh. Rừng xanh – biểu tượng của sức sống, của sự hào phóng mà thiên nhiên ban tặng. Nhưng rồi – “Vắt kiệt” – là cách mà chúng ta đã làm với những cánh rừng ấy.
Vắt – Loài sinh vật mà chỉ cần nghe đến tên đã khiến nhiều người rùng mình. Trước đây, trong những cánh rừng, vắt bò lổm nhổm, vắt nhảy lên người, vắt không biết sợ. Trong ký ức của nhiều người, mỗi lần đi rừng là một lần ám ảnh bởi nỗi sợ này. Không ít người đã từng mong sao cái sinh vật ấy biến mất. Và quả thực chúng đã không còn xuất hiện ở những rừng keo, vườn quả, hay nương cà phê, nương ngô … bởi giờ đây rừng đã kiệt, thuốc cỏ, thuốc sâu đã đủ nhiều để những sinh vật như thế không còn hiện diện.
Vắt và Hepa: Tưởng chừng như đã tuyệt diệt nhưng trong chuyến đi do Mạng Lưới Nông Nghiệp Sinh Thái (ALiSEA) tổ chức tại Khu bảo tồn và thực hành sinh thái nhân văn thuộc tỉnh Hà Tĩnh (HEPA – Human & Ecological Praxis Area) chúng tôi đã gặp lại vắt. Ở đây chúng được tự do sinh sống vì không có thuốc BVTV và không có phân bón hóa học. Các chuyên gia của HEPA đã chia sẻ về một số thông tin khi xây dựng vườn Giác Ngộ dựa trên các cở sở sau:
Ba giá trị cốt lõi gồm: Đặc thù sinh thái; Tính đa dạng; Tri thức tộc người Năm bước quan sát gồm: Quan sát tổng thể từ xa đến gần với 5 đặc tính cốt lõi của hệ sinh thái ( Đa dạng, Đặc thù, Thích nghi, Tương tác, bền vững); Tương tác hướng của các dòng năng lượng trong hệ với hệ bên ngoài; Nhận diện lợi thế, khó khăn, cơ hội và trở ngại của Hệ thống theo mùa; Nhận diện Thách thức, Tiềm năng theo mùa của hệ thống; Lựa chon phương án quy hoạch phù hợp với khu vườn.
Bày nguyên tắc quy hoạch hệ thống gồm: Tuân thủ quy luật nương tựa giữa 5 đặc tính cốt lõi của Hệ sinh thái theo mùa; Ứng dụng 3 dòng năng lượng: Mặt trời, Nước, Gió (và hệ vi sinh vật); Hiểu cơ bản Chu trình Sinh – Địa – Hóa trong hệ thống ( Chu trình Cac-bon, Chu trình Ni tơ, Quá trình quang hợp…); Hiểu đúng khái niệm thải rác và rác thải (không vứt bỏ các vật liệu hữu cơ ra khỏi hệ thống); Tôn trọng và tạo cơ hội cho các tương tác Thuận – Nghịch trong hệ thống; Nuôi dưỡng tính đặc thù của hệ thống; Không cưỡng ép.
Chín hành vi thiết kế gồm: Lắng nghe và phản hồi kịp thời từng hợp phần trên lát cắt sinh thái; Tôn trọng không gian sinh tồn của các sinh linh trong hệ thống; Tạo cơ hội Hệ sinh thái để xã hội vi sinh vật sinh sôi, nảy nở (tấp tủ, compost…); Cập nhật thường xuyên về sự thay đổi của từng hợp phần; Củng cố khả năng thích nghi của từng hợp phần; Giàu hóa các sinh linh trong hệ và chia sẻ với Hệ láng giềng; Duy trì thói quen ghi nhật ký, tư liệu hóa theo thời gian; Chia sẻ quy trình sinh thái của Vườn với bên ngoài; Xã hội hóa Hành vi Phụng dưỡng thiên thiên. Từ những nguyên tắc và hành vi đó cộng đồng nơi đây đã xây dựng khu vườn Giác ngộ trên diện tích 129,75 ha, phục vụ các hoạt động sinh kế với nguyên tắc PHỤNG DƯỠNG THIÊN NHIÊN cho khách tham quan, du lịch
Hình ảnh du khách tham quan, trải nghiệm tại HEPA
Đây là một trong những mô hình Nông nghiệp sinh thái có giá trị thực tiễn rất cao. Người dân không chỉ sống được từ rừng mà còn bảo vệ, chăm sóc rừng như một người Mẹ. Mối quan hệ nhân quả này là một sự cân bằng sinh thái hoàn hảo phục vụ phát triển bền vững.
Đoàn Thăm quan của ALiSEA năm 2025
Tác giả: Ths. Nguyễn Hoàng Phương – Bộ môn Nông học